خود آزمايي صص 29 – 28

 

1 – بايد حرف دوم هجا باشند .

 2 – خويشتن : خيشـ تن     بنفشه : بَـ  نَفـ ش    مَلامت : مَـ لا  مَت     فايده : فا   يـ  دِ

                   ــ    U  ــ                U  ــ  U                U  ــ  ــ             ــ     U  U

 التماس : الـ ت ما  س      خود : خُد      سفينه : سَـ فيـ نِ      چو : چُ      چون : چُن

            ــ  U ــ   U               ــ                     U  ــ  U             U               ــ

 

مسامحه : مُـ  سا مِـ حِ      دقّت : دِقـ  قَت      پشتوانه : پُشت  وا  نِ     مُعلّم : مُـ ـعَل  لِم

              U  ــ  U  U               ــ   ــ                   ــ     U  ـ  U              U   ــ    ــ

 

خواري : خا ري     زلّت : زلـ  لَت     مجموعه : مَجـ مو عِ     روزانه : رو زا  نِ     خواستن : خا سـ تن

            ــ  ــ             ــ   ــ                  ــ  ــ       U              ــ ــ   U                  ــ   U  ــ

 

مؤذّن : مُـ ؤَذ ذِن     شدّت : شِد  دَت      تبّسم : تَـ بَسـ سُم      كاشته : كاشـ  تِ      راهوار : را ه  وا ر

          U ــ  ــ               ــ    ــ                   U  ــ   ــ       ‌‌‌         ــ    U   U                ـ  U  ـ U

 

3 –

سَر : سَر    دِل : دِل    ره گذر : رَه گُـ ذَر    ما : ما      روز :  رو ز    سَر و     سرشار : سر شا ر

        ــ           ــ               ــ     U  ــ        ــ            ــ    U    ــ U                 ــ ــ   U

 

كوير : كَـ  و ير    گلستان : گُـ لِسـ تان      تن آسان : تن  آ سان       تن آساني : تـ  نا  سا ني

           U  ـ  U                 U ــ   ــ                     ـ  ـ   ــ                          U  ـ   ــ  ــ

 

دو : دُ    نيست : نيست     ديدار : ديـ دا  ر     هستي : هَسـ تي     رنگ    شب    سو    سو د

        U              ــ   U              ــ  ــ   U                ــ   ــ      ــ   U     ــ     ــ     ــ   U

 

ساخت   دوست    چَشم    كاش     كاشت    وفا : وَ فا      بامداد : بامـ دا د

 ــ U     ــ U       ــ   U   ــ  U      ــ U            U ــ               ـ  U  ـ U

فضا : فَـ ضا    رنج     قاصد : قا صد    طراوت : طَ را وَت      نيرومند : نيـ رو مند

         U  ــ     ـ  U            ــ  ــ                  U  ـ  ــ                   ــ ــ ـ    U

 

خاموش : خا موش    ندا : نِـ دا     باغ     آسان : آ  سان     رايگان : را  يـ گان     رايگاني : رايـ گا ني

               ــ ــ   U          U ــ     ـ U             ـ   ــ                 ــ    U  ــ                ـ   U  ـ  ـ

 

4 –

دل آزرده : دل آ زُر دِ  با حذف همزه :دِلا زُر  دِ عاقبت انديش : عا قـ بَت انـ ديش  با حذف همزه : عا قِـ بَـ تَنـ ديش 

             ــ‌ ـ  ـ   U                    U ـ ــ U                   ـ   U  ــ  ـ  ــ U                       ـ ‌ U U  ــ  ـ  U

 

خوش آواز :خُش آ واز   با حذف همزه : خُـ شا واز   پلنگ افكن : پَـ لنگ اَفـ كن   با حذف همزه : پَـ لَنـ گَفـ كَن

                ــ   ـ ـ   U                      U   ـ  ـ U                   U ــ U  ــ  ــ                        U ــ  ــ  ــ

 

باد آورده : باد آ وَر دِ    با حذف همزه  با دا ور  دِ     خوش اندام : خُش انـ دام     با حذف همزه : خُـ شَنـ  دام

            ـ  U ـ  ـ U                     ـ  ـ  ــ     U                     ــ   ــ ـ   U                         U   ــ   ـ  U

 

دانش آموز : دا نش آ موز     با حذف همزه : دا نِـ شا مو  ز     دل آفسرده : دل  اَفـ سُر دِ   د لفـ سُر د

               ــ  ــ  ـ ـ   U                       ــ   U ــ ــ  U                     ــ   ــ ــ    U   U ــ  ــ  U

 

شمع آجين : شمع  آ جين   با حذف همزه : شَمـ عا جين

                ــ   U ـ  ــ                         ــ  ــ  ــ

5 –

هم قصّه ي نانموده داني         هم نامه ي نانوشته خواني

    هم   قصـ    صـ  يِ    نا   نـ   مو    دِ   دا   ني

     ــ     ــ      U    U   ــ    U   ــ    U   ــ   ــ

    هم     نا     مِـ   ي   نا    نِـ   وِشـ  تِ  خا   ني

     مفعول            مفاعلن             فعولن

يا   مستفعل          فاعلات             فع لن

 

اگر كاري كني مُزدي ستاني         چو بيكاري يقين بي مزد ماني

    ا   گر    كا    ري    كُـ   ني    مُز    دي   سـ   تا    ني

     U   ــ    ــ    ــ       U    ــ     ــ    ــ       U   ــ   ــ

   چُ   بيـ   كا    ري     يـ   قين  بي    مُز    د     ما   ني

   مفاعلين                 مفاعيلن                 فعولن

 

آينه ار نقش تو بنمود راست          خود شكن آيينه شكستن خطاست

    آ     يـ     نِ    اَز    نَقـ   شِ    تُ     بِنـ     مو    د      راست

   خُد   شِـ    كَـ   نا     ييـ   نِ     شـ    كسـ   تَن    خـ    طاست

    ــ     U      U   ــ     ــ     U       U     ــ     ــ       U      ــ

   مفتعلن                         مفتعلن               فاعلن

 

خدايا به خواري مران از دَرَم         كه صورت نبندد دري ديگرم

   خُـ    دا     يا     بِـ    خا     ري    مَـ     را     نَز    دَ     رَم

    U     ــ    ــ       U    ــ      ــ       U     ــ     ــ    U     ــ

   كِـ    صو   رت   نَـ     بَنـ     دد    دَ     ري    ديـ   گَـ    رم

     فعولن             فعولن              فعولن               فعل

اي باد بامدادي خوش مي روي به شادي          پيوند روح كردي پيغام دوست دادي

    اي     با     دِ    با    مـ    دا     دي     خُش    مي     ر     وي    ب     شا    دي

    پيـ    وَنـ    دِ    رو   ح    كر     دي     پِي      غا      م     دو     ست   دا     دي

      ــ     ــ      U    ــ   U     ــ     ــ       ــ      ــ          U    ــ        U     ــ     ــ

       مفعول          فا    علاتن                  مفعول               فا      علاتن

يا     مستفعلن             فعولن                  مستفعلن                    فعولن

 

نبيني كه چون با هم آيند مور              زشيران جنگي برآرند شور

   نَـ     بيـ     ني     كِ     چُن      با      هَـ    ما     ينــد    مور

   ز     شيـ    را       نِ      جَنـ     گي    بَـ     را     رَنــد    شور

    U      ــ     ــ        U        ــ       ــ     U      ــ     ــ   U    ــ

     فعولن                  فعولن               فعولن             فعل

 

بنشينم و صبر پيش گيرم               دنباله ي كار خويش گيرم

   بنـ     شيـ     نَـ    مُ     صبـ    ر    پيـ    ش    گيـ    رَم

   دُنـ     با        لِـ    ي     كا      ر   خيـ    ش    گيـ    رَم

    ــ     ــ         U     U     ــ       U   ــ       U     ــ      ــ

      مفعول                    مفاعلن                فعولن

يا    مستفعل                  فاعلاتُ                فع لن

 

گفتم اين شرط آدميّت نيست           مرغ تسبيح خوان و من خاموش

    گُفـ     تَـ     مين     شر    طِ     آ‌     دَ     ميـ   يَت   نيست

    مر      غ     تسـ      بيـ    ح     خا    نُ    مَن   خا     موش

     ــ       U      ــ       ــ       U     ــ     U     ــ    ــ      ــ

       فاعلاتن                       مفاعلن                      فع لن

 

هر كه تأمّل نكند در جواب           بيشتر آيد سخنش ناصواب

     هر    كِـ    تَـ     اَمـ    مُل      نَـ     كُ    ند     در     جَ      واب

     بيـ    ش   تَـ     را      يد      سُـ    خَ     نَش   نا      صَـ     واب

     ــ      U     U     ــ     ــ         U     U       ــ    ــ      U        ــ

        مفتلعن                    مفتعلن                       فاعلن

 چند پرسي زمن چيستم من           نيستم نيستم نيستم من

      چَنـ    د     پُر     سي     ز     مَن    چيـ     سـ     تم     مَن

      نيـ     سـ   تم     نيـ      سـ   تم      نيـ     سـ      تم     مَن

        ــ      U     ــ     ــ       U    ــ      ــ        U        ــ     ــ

         فاعلن                فاعلن                  فاعلن                فع

خود آزمايي ص 34

1- -U- - = فاعلاتن ، U- - = فعولن ، - - U- = مستفعلَن ، - - - = مفعولن ، - U U- = مفتعلن ، U- - - = مفاعلين ، U U - = فَعَلن ، U-U- مفاعلن ، - = فع ، - U- U = فاعلاتُ ، - - = فع لن ،  U- = فعل ، U--U = مفاعيل ، - - UU = مستفعل

2 – در همان جا جواب داده شده است .

 

خود آزمايي صص 43 – 42

 

1- چون در هر زبان بعضي كلمـات  ( به تنهايي يا در جمله )  داراي چند تلفظ هستنـد گوينــده اختيــار دارد هركــدام كه مي خواهد به كار ببرد .

 

2- الف ) امكان حذف همزه : در فارسي اگر قبل از همزه ي آغاز هجا ، حرف صامتي بيايد ، همزه را مي توان حذف كرد .

 مانند : « در آن » بگوييم «  د را  ن » و خوش آواز « ( خُش آ   وا ز ) » بگوييم « خُ شا  وا  ز

            ـ    ـ                  U   ــ                           ــ   ـ   ـ     U                  U ــ  ــ  U

 

ب ) تغيير كميّت مصوّت ها : شاعر در موارد خاصّي مختار است كه به ضرورت وزن شعر ، مصوّت كوتاه را بلند و يا مصوّت بلند را كوتاه تلفظ كند ، مانند مثال زير كه سه مصوّت كوتاه ،‌ بلند به حساب آمده اند :

اگر تو ز آموختن سرنتابي             بجويد سر تو همي سروري را

   ا     گر     تُ     ز     آ      مو     خ     تن     سر     نَـ     تا     بي

    U     ــ      U      U    ــ     ــ       U      ــ     ــ        U     ــ    ــ

   بـ    جو    يد     سـ   ر      تُ     هَـ     مي    سر     وَ     ري    را

    U     ــ     ــ       U    U      U      U      ــ     ــ        U     ــ    ــ

 

3- مصوّت كوتاه پايان كلمه را به ضرورت وزن مي توان كشيده تلفظ كرد تا مصوّت بلند به حساب آيد .

هم چنين كسره ي اضافه و « و» ( ضمّه ) عطف را هرگاه پس از كلمات مختوم به مصوّت هاي بلند « و » يا « ي » مصوّتي بيايد ، شـاعر اختيار دارد كه مصـوّت هاي بلنـد « و » و « ي » را كوتاه تلفظ كند . ضمناً ميان دو مصوّت ، صامت « ي » قرار مي گيرد كه آن را « ي » وقايه يا ميانجي مي نامند .

4– اگر مصوّت بلند « ي » در ميان كلمه ي بسيط يا كلمه با پسوند يا پيشوند يا ضمير متصل باشد ، مصوّت « ي » بدون اختيارات شاعري ، هميشه كوتاه تلفظ مي شود .

مصوّت بلند « و » نيز در كلمات تك هجايي هيچ گاه كوتاه نمي شود ؛ مانند : مو ، رو ، جو ، بو ( كلمه ي « سو » به طور استثنا در حالت اضافي ممكن است كوتاه باشد )

 

5- نواي ني ( = U - - - ) بلند تلفظ كردن مصوّت كوتاه = از اختيارات زباني ( كسره ي اضافي )

تو گفتي ( = - - - ) بلند تلفظ كردن مصوّت كوتاه = اختيار زباني ( ضمه ي پايان كلمه )

بهانه ( = U - - ) بلند تلفظ كردن مصوّت كوتاه = اختيار زباني  مصوّت پايان كلمه

بازي دهر ( = - U U - U ) كوتاه تلفظ كردن مصوّت بلند = اختيار زباني

درخت دوستي ( = U - - - U - ) بلند تلفظ كردن مصوّت كوتاه = اختيار زباني ( كسره ي اضافي )

سبوي آب ( = U U - - U ) در « بو » مصوّت بلند به مصوّت كوتاه تبديل مي شود و « ي » مصوّت كوتاه به مصوّت بلند تبديل مي شود و هر دو از اختيارات زباني است .

شب و روز ( = U - - U ) بلند تلفظ كردن مصوّت كوتاه = اختيار زباني ( ضمه ي پايان كلمه )

جادويي ( = - U - ) كوتاه تلفظ كردن مصوّت بلند « و » چون مصوّت ديگري پس از آن آمده است = اختيار زباني

دل پاك ( = U - - U ) بلند تلفظ كردن مصوّت كوتاه = اختيار زباني ( كسره ي اضافه )

سوي من ( = U U - ) كوتاه تلفظ كردن مصوّت بلند استثنا در كلمه ي تك هجايي « سو » درحالت اضافه = اختيار زباني

آري آنان ( = - U - - ) كوتاه تلفظ كردن مصوّت بلند آخر كلمه هايي كه پس از آن مصوّت ديگري بيايد = اختيار زباني

 

6 – در موارد زير همزه حذف شده است :

مرد افكن ( = - - - ) . تيرانداز ( = - - -  U ) . خوش آهنگ ( = U - - U ) . از ايشان ( = U - - ) .

 

7-

چو خواهي كه نامت بود جاودان             مكن نام نيك بزرگان نهان      « سعدي »

     چُ      خا      هي     كِ    نا     مَت    بُ     وَد    جا     و     دان

  U            ــ       ــ         U    ــ     ــ       U      ــ    ــ      U      ــ

     مَ      كن      نا       م    ني     كِ    بُ     زُر    گان    نَ    هان

       U      ــ      ــ         U    ــ       U     U     ــ     ــ       U     ــ

        فعولن                  فعولن              فعولن                فعل

در هجاي ششم مصراع مصوّت كوتاه ، بلند تلفظ شده است ( كسره ي اضافه )

 باغبان گر چند روزي صحبت گل بايدش         بر جفاي خار هجران صبر بلبل بايدش      « حافظ »

   با     غ      بان     گَر     چنـ     د     رو    زي     صُحـ     بَـ    تِ    گُل    با     يَـ     دش

     ــ     U       ــ      ــ      ــ        U      ــ    ــ       ــ        U     ــ    ــ     ــ      U       ــ

  بر     جَـ     فا       ي      خا     رِ     هجـ   ران    صَبـ      رِ     بُلـ    بُل    با     يَـ     دَش

    ــ      U      ــ       U      ــ        U      ــ     ــ      ــ        U     ــ    ــ    ــ       U      ــ

    فاعلاتن                        فاعلاتن                       فاعلاتن                   فاعلن

در هجاي يازدهم مصراع اوّل مصوّت كوتاه « ـِـ » در « تِ » بلند تلفظ مي شود . ( كسره ي اضافه )

در هجاي چهارم مصراع دوم مصوّت كوتاه « ـِـ » در « يِ » بلند تلفظ مي شود . ( كسره ي اضافه )

 

چو تو خود كني اختر خويش را بد            مدار از فلك چشم ، نيك اختري را    « ناصر خسرو »

    چُ     تُ     خُد     كُ     ني     اَخ      تَ     رِ     خيـ     ش    را      بَد

     U       U     ــ         U     ــ      ــ        U     U      ــ       U      ــ    ــ

    مَـ     دا     رز       فـ     لك    چشـ    م     نيـ    كخ     تَ     ري    را

     U     ــ     ــ         U      ــ       ــ       U     ــ     ــ        U       ــ    ــ

       فعولن                 فعولن                 فعولن                فعولن

در هجاي دوم مصراع اوّل مصوّت كوتاه بلند تلفّظ مي شود . ( مصوّت ضمّه پايان كلمه )

در هجاي هشتم مصراع اوّل مصوّت كوتاه بلند تلفّظ مي شود . ( كسره ي اضافه )

 

اگر تو زآموختن سر نتابي          بجويد سر تو همي سروري را      « ناصر خسرو »

    ا     گر      تُ     زِ     آ     مو     خ      تن     سر    نَـ     تا     بي

     U     ــ       U      U    ــ     ــ     U       ــ      ــ      U     ــ     ــ

    بِـ    جو     يد     سَـ   رِ     تَ     هـ     مي     سر    و     ري    را

     U    ــ      ــ        U   U      U      U      ــ      ــ      U      ــ    ــ

      فعولن              فعولن               فعولن                فعولن

در هجاي سوم مصراع اول ، مصوّت كوتاه ، بلند تلفظ مي شود . ( مصوّت ضمه پايان كلمه )

در هجاي پنجم و ششم مصراع دوم ، مصوّت كوتاه بلند تلفّظ مي شود . (كسره ي اضافه ، مصوّت ضمه پايان كلمه )

 

همه برگ بودن همي ساختي           به تدبير رفتن نپرداختي

    هَـ    م     بَر    گِ     بو     دَن     هَـ     مي    سا    خـ    تي

      U     U    ــ      U     ــ     ــ        U      ــ     ــ       U     ــ

    بِ    تَد   بيـ    رِ       رَفـ    تَن    نَـ      پَر      دا     خـ    تي

      U     ــ    ــ    U       ــ     ــ      U      ــ      ــ        U     ــ

      فعولن                   فعولن           فعولن                فعل

در هجاي دوم مصراع اول ، مصوّت كوتاه ، بلند تلفظ مي شود . ( هجاي پايان كلمه )

 

شُد موسم سبزه و تماشا            برخيز و بيا به سوي صحرا      « سعدي »

    شُد      مُو     سِـ     مِ     سَبـ    زِ     وُ     تَـ    ما      شا

     ــ       ــ        U     U      ــ      U     U     U    ــ      ــ

    بر       خيـ    زُ       بِ    يا      بِ    سو   ي   صحـ   را

    ــ       ــ       U        U     ــ       U    ــ     U     ــ     ــ

     مفعول                    مفاعلن                      فعولن

در هجاي هفتم مصراع اول مصوّت كوتاه به بلند تبديل شده است . ( واو عطف )

 

سوي چاره گشتم ز بيچارگي              ندادم بدو سر به بكبارگي        « فردوسي »

    سو     ي      چا     رِ    گَشـ     تَم      زِ      بي      چا      ر     گي

       U      U       ــ       U     ــ      ــ       U      ــ       ــ       U      ــ

     نـَ      دا      دم     بِـ     دو      سر     بِ    يك      با        ر     گي

      U      ــ      ــ       U     ــ      ــ         U     ــ      ــ          U      ــ

       فعولن                     فعولن                 فعولن                فعل

در هجاي دوم مصراع اول مصوّت كوتاه ، بلند تلفّظ شده است ، كسره ي اضافه

در هجاي اول مصراع اول مصوّت بلند در « سو » كوتاه تلفّظ شده است . به صورت « سُـ » خوانده شده است .

زيرا در واژه ي « سو » در حال اضافه مصوّت بلند مي تواند به مصوّت كوتاه تبديل شود .

 

ببايد هوس كردن از سر به در             كه دَور هوس بازي آمد به سر     « سعدي »

    بـ     با     يد    هَـ     وس     كَر     دَ     نَز     سر     ب    در

     U     ــ     ــ      U      ــ       ــ      U     ــ     ــ        U    ــ

    كِـ    دُو    رِ      هَـ     وس     با     زي    يا     مد     بِ     سر

     U    ــ    ــ        U      ــ      ــ       U      ــ    ــ       U      ــ

      فعولن              فعولن                    فعولن             فعل

در هجاي هشتم مصراع اول و دوم همزه حذف شده است .

در هجاي سوم مصراع دوم مصوّت كوتاه بلند تلفظ شده است ( كسره ي اضافه ) هم چنين در هجاي هفتم مصراع دوم ، مصوّت بلند  كوتاه تلفّظ شده است .

 

به سبزه كجا تازه گردد دلم           كه سبزه بخواهد دميد از گلم    « سعدي »

    بِـ     سَـبـ   زِ     كُـ     جا    تا     زِ     گَر     دَد      دِ       لَم

      U       ــ     U     U     ــ    ــ      U     ــ     ــ        U       ــ

    كِـ     سَبـ    ز     بِـ      خا   هَـد  دَ     مي    دَز      گِ      لَم

      U      ــ      U     U       ــ    ــ    U     ــ     ــ        U       ــ

       فعولن              فعولن              فعولن                  فعل

در هجاي سوم مصراع اول و مصراع دوم مصوّت كوتاه ، بلند تلفّظ شده است . ( هجاي پايان كلمه )

در هجاي نهم مصراع دوم حذف همزه صورت گرفته است .

 

تفرّج كنان در هوا و هوس           گذشتيم بر خاك بسياركس     « سعدي »

    تَ     فَر     رُج     كُـ     نان      دَر     هَـ    وا     وُ     هَـ     وَس

      U     ــ      ــ       U     ــ       ــ       U    ــ      U     U      ــ

     گُـ    ذَشـ    تيـ    م      بَر       خا     ك  بس    يا     ر      كس

       U     ــ      ــ      U      ــ       ــ       U    ــ     ــ      U       ــ

        فعولن                فعولن                 فعولن                فعل

در هجاي نهم مصراع اول مصوّت كوتاه بلند تلفّظ شده است .

 

خود آزمايي صص 51 – 50

 

1 -  اختيارات زباني فقط تسهيلاتي در تلفّظ براي شاعر فراهم مي سازد تا به ضرورت وزن از آن استفاده كند

بي آن كه موجب تغييري در وزن شود ، امّا اختيارات وزني امكان تغييراتي كوچك در وزن را به شاعر مي دهد .

2 –

الف ) بلند محسوب كردن هجاي پاياني مصراع ها و بيت ها ، اگر چه كوتاه ، يا كشيده باشد .

 

ب ) شاعر در سرودن شعر به جاي  U U - - ( فعلاتن ) اول وزن مي تواند -  U - - فاعلاتن بياورد .

 

پ ) ابدال شـاعر مي تواند به جاي دو هجـاي كوتاه كنـار هم ميـان مصـراع ، يك هجاي بلند بياورد يعني به جاي فَعَلن (U U ـ ) مي تواند فع لن ( - - ) بياورد . اختيار شاعري اخير در دو هجاي ما قبل آخر بسيار رايج است و حتّي در تمام مصـراع هاي يك شعـر ممكن است از آن استفـاده شود . اما كاربرد موارد ديگــر آن كم است . مانند« -   U U - » ( مفتعلن ) و« U U - - »

( فعلاتن ) و « - -  U U » ( مستفعل ) كه به جاي هريك از اين ها مي تواند « - - - » ( مفعولن ) بيابد .

 

ت ) قلب

 

3 – در پايان مصراع طبق اختيارات وزني

 

4 - در ركن اول مصراع طبق اختيارات وزني

 

5 – در ميان مصراع طبق اختيارات وزني

 

6 – به ضرورت وزن مي تواند دو هجاي كوتاه و بلند يا بلند كوتاه كنار هم را جا به جا كند كه اغلب در

« - U U - » ( مفتعلن ) و « U - U - » ( مفاعلن ) رخ مي دهد .

 

7 –

الف ) بلند به حساب آوردن هجاي پاياني مصراع ها و بيت ها .

 

ب ) تبديل « U U - - » ( فعلاتن ) به « -  U - - » ( فاعلاتن ) در اول مصراع

 

پ ) جا به جايي دو هجاي كوتاه و بلند ، يا بلند و كوتاه در كنار هم .

 

8 – آمد نوروز هم از بامداد           آمدنش فرّخ و فرخنده باد      « منوچهري »

    آ     مَـ    د     نو     رو     ز     هَـ    مَز     با     م     داد

    ــ     U     U     ــ     ــ      U      U    ــ    ــ       U      ــ

   آ      مَ     دَ    نَش    فَر    رُ     خُ     فَر    خُنـ    دِ     باد

   ــ      U     U     ــ     ــ     U     U      ــ     ــ      U     ــ

    مفتعلن                     مفتعلن                   فاعلن

حذف همزه در هجاي هفتم مصراع اوّل ـ اختيار زباني

هجاهاي پاياني هر دو مصراع كشيده است كه فقط بلند محسوب مي شود و طبق اختيارات وزني است .

 

اي ديو سپيد پاي در بند           اي گنبد گيتي اي دماوند     « بهار »

    اي     ديـ     دِ      سـ     پيـ     دِ     پا     ي     در     بَند

     ــ      ــ       U       U      ــ       U    ــ      U     ــ      ــ

    اي     گُنـ    بـ      دِ       گيـ   تي    اي    د      ما      وَند

     ــ      ــ      U       U        ــ    ‌ U     ــ     U     ــ       ــ

       مفعول                 مفاعلن                     فعولن

يا     مستفعل               فاعلاتُ                     فع لن

هجاي پاياني مصراع اوّل و دوّم كشيده است كه طبق اختيارات وزني بلند محسوب مي شود .

در هجاي ششم مصراع دوّم مصوّت بلند پايان كلمه كه مصوّت ديگري پس از آن آمده ، كوتاه تلفّظ شده است و اختيار زباني است . ضمناً اين هجا را مي توان به صورتي كه تقطيع شده است نيز به حساب آورد .

 

تو قلب فسرده ي زميني            از درد و رم نموده يك چند      « بهار »

    تُ      قلـ     بِ     فِـ     سُر     دِ     يِ     زَ     ميـ     ني

     U      ــ        U     U      ــ       U     U      U    ــ       ــ

    از       در     د      وَ       رَم     نِـ     مو    دِ     يك     چند

     ــ      ــ       U      U       ــ      U     ــ     U     ــ       ــ

مستفعل فاعلاتُ فع لن يا مفعول مفاعلن فعولن

در هجاي اوّل و هفتم مصراع اوّل ، طبق اختيارات زباني مصوّت كوتاه ، بلند تلفّظ مي شود . كه در هجاي اوّل ، هجاي پايان كلمه و در هجاي هفتم كسره اضافه است .

هجاي پاياني مصراع دوم كشيده است كه طبق اختيارات وزني بلند محسوب مي شود .

 

نَماند تيري در تركش قضا كه فلك         سوي دلم به سر انگشتِ امتحان نگشود

    نـَ      ما      ند      تيـ      ري      در     تر     كَ     ش     قَـ     ضا     كِ    فَـ     لَك

     U     ــ        U       ــ       ــ       ــ      ــ       U       U      U     ــ        U     U      ــ

    سو    ي      دِ      لم     بِـ  سَـ    رَنـ     گُشـ   تِ     امـ    ت      حان    نَـ     گُـ     شود

     ــ     U       U      ــ      U   U     ــ      ــ       U      ــ      U        ــ      U       U    ــ

 مفاعلن ( مفتعلن )              فعلاتن                     مفاعلن                       فعلن

در ركن دوم مصراع اوّل به جاي فعلاتن ، مفعولن ( - - - ) به كار رفته است كه اختيار وزني است .

در ركن اوّل اختيار شاعري قلب « -  U U - » ( مفتعلن ) در برابر «  U - U - » ( مفاعلن ) اختيار وزني

در مصراع اول ركن سوم هجاي دوم ( شِ ) تغيير كميّت مصوّت ها اختيار زباني

هجاي آخر مصراع دوّم كشيده است كه طبق اختيارات وزني بلند محسوب مي شود .

 

همه در خُورد راي و قيمت خويش           از تو خواهند و من تو را خواهم     « سعدي »

      فعلاتن                     مفاعلن                       فعلن

    هَـ     مِ     دَر     خٌر    دِ    را     يُ      قيـ     مَـ     تِ     خيش

     U      U     ــ      ــ     U    ــ     U       ــ        U      U       ــ

    از      تُ   خا      هَنـ   دُ    مَن   تُ      را      خا     هم

     ــ      U    ــ       ــ     U     ــ    U       ــ      ــ     ــ

     فا  علاتن                   مفاعلن                      فع لن

ركن آغازين مصراع دوّم طبق اختيارات وزني به جاي « فعلاتن » از « فاعلاتن » استفاده شده است .

ركن پاياني مصراع دوّم به جاي « فَعَلن » طبق اختيارات وزني از « فع لن » استفاده شده است .

 

بس بگرديد و بگردد روزگار            دل به دنيا در نبندد هوشيار       « سعدي »

    بَس    بِـ    گر    ديـ     دُ     بِـ     گَر     دَد     رو     زِ     گار

      ــ      U     ــ    ــ       U     U     ــ     ــ      ــ       U     ــ

    دِل     بِـ    دُنـ    يا     دَر     نَـ     بَنـ     دَد     هو    شـ     يار

     ــ       U    ــ    ــ     ــ        U     ــ     ــ      ــ       U      ــ

      فاعلاتن                    فاعلاتن                       فاعلن

در هجاي پنجم مصراع اوّل مصوّت كوتاه ، بلند تلفظ مي شود . واو عطفُ از اختيارات زباني است و هجاي آخر بيت كشيده است كه طبق اختيارات وزني ، بلند محسوب مي شود .

 اي كه دستت مي رسد كاري بكن         پيش از آن كه كز تو نيايد هيچ كار      « سعدي »

    اي     كِ     دَسـ     تَت     مي    رِ     سَد     كا     ري     بِـ     كن

      ــ       U       ــ       ــ      ــ       U     ــ      ــ     ــ         U     ــ

    پيـ     شَـ     زان      كز     تُـ      نَـ     يا       يَد     هيـ    چ     كار

       ــ       U       ــ       ــ     ــ        U     ــ      ــ     ــ       U      ــ

     فاعلاتن                         فا   علاتن                       فاعلن

 

در هجاي پنجم مصراع دوّم ، مصوّت كوتاه ، بلند تلفّظ مي شود هجاي پايان كلمه كه طبق اختيارات زباني است ، هجاي پاياني مصراع دوّم كشيده است كه طبق اختيارات وزني ، بلند محسوب مي شود .

 

9 – تكليف دانش آموزي

 

10 – ظاهراً منظور كتاب تمرين 7 ص 51 -50 است كه اين تمرين ها تقطيع هجايي واركان شده است .

 

خود آزمايي صص 62 – 61

 

1 – وزن هايي كه از نظر نظم ميان هجاهاي كوتاه و بلند يكسان باشند و وزن هاي ديگر مثل مسدس و مربع سالم يا محذوف از آن به دست بيايد .

2 –

بضاعت نياوردم الّا اميد         خدايا ز عفوم مكن نااميد         « سعدي »

    بـ     ضا     عَت    نَـ     يا     وَر     دَ    مِلـ     لا     اُ     ميد

     U      ــ      ــ      U     ــ     ــ      U    ــ     ــ      U     ــ

    خُـ    را       يا     ز     عَفـ    وَم    مَـ   كُن     نا     اُ     ميد

      U     ــ      ــ       U    ــ     ــ      U    ــ     ــ      U     ــ

       فعولن               فعولن              فعولن              فعل

بحر : متقارب مثمن محذوف

هجاي پاياني هر دو مصراع كشيده است كه طبق اختيار وزني بلند محسوب مي شود .

در هجاي هشتم مصراع اول طبق اختيار زباني همزه حذف شده است .

 

باران اشكم مي دود وز ابرم آتش مي جهد         با پختگان گوي اين سخن سوزش نباشد خام را     « سعدي »

    با     را     نِ     اَشـ     كَم     مي     دَ     وَد     وَز    اَبـ    رَ    ما    تَش    مي     جَـ    هَد

      ــ    ــ      U      ــ      ــ      ــ        U     ــ     ــ     ــ     U    ــ    ــ      ــ        U     ــ

    با     پُخـ   تِـ     گان     گو     يين    سـُ   خن   سو   زِش   نَـ    با    شَد     خا      م     را

      ــ     ــ     U      ــ      ــ      ــ         U     ــ     ــ    ــ     U   ــ    ــ      ــ         U     ــ

       مستفعلن                        مستفعلن                   مستفعلن              مستفعلن

بحر : رجز مثمن سالم

حذف همزه در هجاي     دوازدهم مصراع اوّل و هجاي ششم مصراع دوّم طبق اختيارات زباني صورت گرفته است .

 

نسيم صبح را گفتم كه با او جانبي داري          كز آن جانب كه او باشد صبا عنبر فشان آيد     « سعدي »

    نَـ     سيـ      م      صُبـ     ح     را     گُفـ     تَم     كِ     با     او    جا    نِـ    بيـ    دا    ري

      U      ــ         U       ــ       U     ــ      ــ      ــ       U     ــ    ــ     ــ     U     ــ     ــ    ــ

    كَـ    زان      جا      نب      كِ    او      با       شَد    صَـ    با    عَنـ   بَر    فِـ    شا     نا    يَد

       U     ــ       ــ      ــ          U     ــ     ــ       ــ        U     ــ    ــ    ــ      U     ــ    ــ    ــ

       مفاعلين                         مفاعلين                      مفاعلين                       مفاعلين

بحر : هزج مثمن سالم        

در هجاي دوّم و پانزدهم مصراع دوّم همزه طبق اختيارات زباني حذف شده است .

 

اي مسلمانان فغان زان نرگس جادو فريب        كاو به يك ره برد از من صبر و آرام و شكيب     « سعدي »

    اي     مُـ     سَلـ     ما     نان      فـ      ـغان      زان      نَر     گِـ    سِ     جا     دو     فَـ    ريب

       ــ       U      ــ     ــ     ــ          U        ــ         ــ      ــ         U    ــ      ــ     ــ        U      ــ

    كو     بِـ      يك    ره     بُر        د       از         مَن      صَبـ    رُ     آ       را      مُ     شـ   كيب

       ــ      U       ــ     ــ     ــ          U       ــ         ــ        ــ        U    ــ      ــ      ــ       U     ــ

       فاعلاتن                               فاعلاتن                           فاعلاتن                     فاعلن

بحر : رمل مثمن مخدوف

هجاي پاياني هر دو مصراع كشيده است كه طبق اختيارات وزني فقط بلند محسوب مي شود .

در هجاي سيزدهم ، طبق اختيارات زباني مصوّت كوتاه به بلند تبديل مي شود ( واو عطف )

3 –

اگر مرد عشقي كمِ خويش گير            وگرنه ره عافيت پيش گير      « سعدي »

    اَ     گر      مَر     دِ     عِشـ     قي    كَـ    م     خيـ    ش     گير

     U     ــ      ــ       U      ــ      ــ       U    U      ــ      U       ــ

    وَ     گر      نَـ     رَ      هِـ       عا     فِـ   يت     پيـ    ش      گير

     U     ــ      ــ      U      ــ       ــ       U    ــ      ــ      U        ــ

       فعولن              فعولن                  فعولن                فعل

بحر : متقـارب مثمن مخدوف در هجاي سوم مصراع دوم طبق اختيارات زباني مصوّت كوتاه به بلند تبديل مي شود  هجاي پايان كلمه در هجاي هشتم مصـراع اول و هجـاي پنجم مصراع دوم طبق اختيارات زباني مصـوّت كوتاه به بلند تبـديل مي شود ( كسره ي اضافه )

 

 

به فريادم ز تو هر روز ، فرياد             ازين فرياد روز افزونم اي دوست       «  نظامي »

    بـ     فر     يا    دَم     زِ      تُ      هر     رو     ز      فر     ياد

      U     ــ     ــ    ــ      U      U       ــ     ــ       U     ــ      ــ

    اَ     زين    فر    يا      د     رو      زَف    زو     نَ     مي    دوست

     U      ــ     ــ    ــ       U      ــ       ــ     ــ      U      ــ       ــ

      مفاعلين                       مفاعلين                   فعولن

در هجاي ششم مصراع اول ، طبق اختيارات زباني ، مصوّت كوتاه به بلند تبديل مي شود ( هجاي پايان كلمه )

بحر : هزج مسدس محذوف هجاي آخر بيت كشيده است كه طبق اختيارات وزني ، بلند محسوب مي شود .

 

سپردم به تو دل ندانسته بودم           كه تو بي وفا در جفا تا كجايي       « فرّخي سيستاني »

    سـ     پُر     دَم      بِـ    تُ     دِل     نَـ     دا    نِسـ    تِ     بو     دم

      U      ــ     ــ        U     U      ــ       U     ــ    ــ      U     ــ     ــ

    كِ     تُ     بي      و    فا      در     جَـ    فا     تا      كُـ     جا    يي

      U      U      ــ        U    ــ     ــ        U    ــ    ــ        U     ــ     ــ

بحر : متقـارب مثمن سـالم در هجاي پنجم مصراع اول و هجاي دوم ، طبق اختيارات زباني مصوّت كوتاه به بلند تبديل مي شود ( هجا پايان كلمه )

 

ز فراق چون ننالم من دل شكسته چون ني         كه بسوخت بندبندم ز حرارت جدايي    « عراقي »

    ز     فِـ     را     ق     چُن     نـ    نا     لم    مَـ    نِ     دل     شـ    كَسـ    تِ    چُن    ني

     U     U     ــ      U      ــ       U    ــ     ــ     U    U      ــ        U      ــ      U      ــ     ــ

    كِـ    بِـ     سو   خت   بَنـ      د    بَنـ    دم    زِ     حَـ    را       رَ      تِ     جُـ     دا      يي

     U    U      ــ      U     ــ        U    ــ     ــ     U     U    ــ        U      U       U      ــ      ــ

       فعلاتُ                  فا       علاتن                    فعلاتُ                      فاعلاتن

بحر :‌ رمل مثمن مشكـول در هجاي سيـزدهم مصراع دوم ، طبق اختيـارات زباني ، مصـوّت كوتاه به بلند تبديل مي شود ( كسره ي اضافه )

ديشب گله ي زلفش با باد همي كردم          گفتا غلطي بگذر زين فكرت سودايي      « حافظ »

    ديـ     شب    گِـ    لِـ     ي     زُلـ    فَش    با     با    د    هَـ    مي    كر    دَم

     ــ       ــ        U    U      ــ     ــ‌     ــ     ــ    ــ      U     U     ــ     ــ    ــ

    گفـ     تا       غَـ    لَـ    طي    بُگـ    زَر    زين   فكـ   رَ    تِ    سو    دا     يي

      ــ      ــ        U    U     ــ      ــ     ــ     ــ    ــ       U    U     ــ     ــ‌     ــ

        مفعول                مفاعيلن                   مفعول          مفاعيلن

بحر : هزج مثمن اخرب

در هجاي پنجم مصراع اوّل ، طبق اختيارات زباني مصوّت كوتاه به بلند تبديل مي شود ( كسره ي اضافه )

 

 

بسي بگفت خداوند عقل و نشنيدم           كه دل به غمزه ي خوبان مده كه سنگ و سبوست    « سعدي »

    بَـ     سي      بـ     گُفـ     ت    خُـ    دا    وَنـ    د     عَقـ    لُ    نَـشـ     نيـ         دم

     U      ــ        U      ــ       U     U     ــ    ــ      U      ــ     U     ــ          ــ         ــ

    كِـ     دل      بِـ      غم     ز     يِ    خو    بان   مَـ     دِ      كِـ   سَنـ   گُ    سَـ    بوست

      U     ــ        U       ــ      U     U     ــ     ــ      U     U       U     ــ     U     U       ــ

        مفاعلن                        فعلاتن                   مفاعلن                    فَعَلن

بحر : مجنث مثمن مخبون مخدوف  /  در هجاي دهم مصـراع دوم ، طبق اختيـارات زباني مصوّت كوتاه به بلند تبـديل مي شود ( هجاي پايان كلمه )

ركن پاياني مصراع دوم طبق اختيارات وزني به جاي فَعَلن از « فع لن » استفاده مي شود .

 

اي خوب تر از ليلي بيم است كه چون مجنون          عشق تو بگرداند در كوه و بيابانم      « سعدي »

    اي      خو     ب     تَ    رَز     ليـ     لي     بيـ    مَست    كِ    چُن      مَجـ     نون

      ــ       ــ        U      U     ــ     ــ     ــ      ــ    ــ             U     ــ        ــ       ــ

    عِشـ     قِ     تُ      بِـ    گَر     دا      نَد     در     كو  هُ    بِـ      يا         با        نم  

      ــ       ــ       U      U     ــ     ــ     ــ     ــ      ــ     U    U     ــ         ــ       ــ

         مفعول               مفاعيلن                      مفعول          مفاعيلن

هجاي دوم مصراع دوم ، طبق اختيارات زباني مصوّت كوتاه به مصوّت بلند تبديل مي شود ( كسره ي اضافي )

بحر : هزج مثمن اخرب

 

آه سعدي اثر كند در كوه          نكند در تو سنگدل اثري      « سعدي »

    آ       ه       سَعـ     دي     اَ     ثَر      كُـ     نَد      دَر      كوه

     ــ       U        ــ      ــ       U     ــ       U     ــ      ــ       ــ

   نَـ      كُـ        نَد      دَر      تُـ    سَنـ   گ     دل      اَ        ثَـ      ري

    U       U        ــ      ــ         U     ــ      U     ــ       U         U      ــ

فعلاتن مفاعلن فَعلِن       

بحر : خفيف مسدّس مخبون مخدوف

در ركن اوّل مصراع اوّل طبق اختيارات وزني فعلاتن به فاعلاتن تبديل مي شود .

در ركن پاياني مصراع دوّم طبق اختيارات وزني فعلن به فع لن تبديل مي شود .

 

خود آزمايي صص 72 – 71

 

1 ـ تكليف دانش آموزي

 2 –

روي تو چون نوبهار جلوه گري مي كند         زلف تو چون روزگار پرده دري مي كند    « خاقاني »

    رو     يِ      تُ     چُن     نو     بَـ      هار     جلـ     وِ     گَـ     ري     مي    كُـ     نَد

     ــ      U       U      ــ      ــ        U      ــ      ــ       U      U      ــ      ــ       U      ــ

    زُلـ     فِ     تُ      چُن    رو     زِ      گار      پَر      دِ      دَ     ري     مي     كُ    نَد

     ــ       U      U        ــ     ــ       U     ــ       ــ       U      U      ــ      ــ         U    ــ

      مفتعلن                          فاعلن                  مفتعلن                       فاعلن

بحر : منسرح مثمن مطوي مكشوف

وزن دوري است . مصراع دوم تكرار مصراع اوّل است . بين دو مصراع مكث وجود دارد . هر نيم مصراع هفت هجا دارد در نتيجه تعداد هجاهاي تمام مصراع زوج است ( چهارده تا ) و اركان متناوب دارد . هجاي پايان نيم مصراع است و با وجود كشيده بودن ، بلند محسوب مي شود .

 

شعر من زان سوزناك آمد كه غم         خاطر گوهر فشانم سوخته است      « خاقاني »

    شِعـ     رِ     مَن     زان    سو    ز      نا     كا     مَد    كِ     غم

      ــ       U     ــ       ــ     ــ       U     ــ     ــ     ــ       U      ــ

    خا      طِ     رِ       گو     هر    فـ     شا    نم     سو    خـ     تَست

      ــ       U      ــ      ــ     ــ       U      ــ    ــ     ــ        U       ــ

        فاعلاتن                      فاعلاتن                     فاعلن

بحر : رمل مسدس مخدوف ( وزن دوري ندارد )

 

از تو وفا نخيزد داني كه نيك دانم               وز من جفا نيايد دانم كه نيك داني     « خاقاني »

    اَز       تُ      وَ      فا      نَـ      خيـ      زد     دا      ني    كِ     نيـ     ك      دا      نَم

      ــ       ــ       U     ــ        U       ــ       ــ     ــ      ــ        U      ــ       U      ــ      ــ

    وز       مَن    جَـ    فا       نَـ       يا        يد     دا      نم    كِ    نيـ      ك     دا       ني

      ــ       ــ       U     ــ        U       ــ        ــ     ــ     ــ        U     ــ        U     ــ       ــ

       مفعول                فاعلاتن                          مفعول                 فاعلاتن

بحر : مضارع مثمن اخرب     

يا     مستفعلن             فعولن                            مستفعلن              فعولن

وزن دوري دارد بين نيم مصراع ها ، مي توان مكث كرد . اركان متناوب دارد تعداد هجاي هر مصراع زوج و نيم مصراع فرد است . هجاي پاياني نيم مصراع ها در حكم هجاي پاياني مصراع و هميشه بلند محسوب مي شود .

 هر چند نمي سوزد بر من دل سنگينت               گويي دل من سنگي ست در چاه زنخدانت      « سعدي »

    هر      چنـ     د       نِـ      مي      سو      زد         بَر      مَن      دِ      لِ       سَنـ      گيـ      نت

      ــ       ــ        U        U      ــ       ــ       ــ         ــ      ــ           U       U        ــ        ــ‌       ــ

    گو      يي      دِ       لِ      مَن      سَنـ     گيست    در     چا      هِ       ز        نخـ       دا       نت         

       ــ      ــ        U        U       ــ       ــ        ــ        ــ     ــ          U       U        ــ        ــ       ــ

       مفعول                   مفاعلين                             مفعول                  مفاعلين

بحر : مضارع مثمن اخرب يا مستفعل مفعولن ـ مستفعل مفعولن

وزن دوري دارد ، در نيم مصراع مكث بالقوهُ و بالفعل وجود دارد ـ هجاي پاياني نيم مصرع كشيده است ولي مثل پايان مصراع فقط بلند محسوب مي شود ـ تعداد هجاهاي تمام مصراع 14 تاست ـ وزن متناوب دارد .

 

چون است حال بستان اي باد نو بهاري            كز بلبلان برآمد فرياد بي قراري      « سعدي »

    چُو       نسـ       ت       حا      لِ       بُسـ      تان       اي      با      دِ      نو      بَـ      ها      ري

       ــ‌        ــ           U        ــ       U        ــ       ــ         ــ     ــ          U      ــ       U     ــ       ــ

    كز        بُلـ        بُـ         لان     بَـ       را        مَد       فَر      يا      دِ      بي     قَـ     را       ري

      ــ        ــ           U         ــ        U       ــ        ــ       ــ      ــ         U      ــ      U      ــ       ــ

       مفعول                              علاتن                         مفعول                 فاعلاتن

يا     مستفعلن                           فعولن                         مستفعلن              فعولن

بحر : مضارع مثمن اخرب

وزن دوري دارد چون در نيم مصـراع مكث دارد ـ هجاي كل مصراع زوج است ـ وزن متناوب دارد ـ هجاي پاياني نيم مصراع همانند پايان مصراع هميشه بلند محسوب مي شود .

 

3 –

اي چرخ فلك خرابي از كينه ي توست             بيـداد گري پيشـه ي ديرينه ي توست

وي خـاك اگر سينـه ي تـو بشكافنـد             بس گوهر قيمتي كه در سينه ي توست

    اي      چَر      خِ      فَـ     لك      خَـ     را      بي      يز      كيـ      نِـ      يِ       تُست

     ــ       ــ         U      U      ــ         U     ــ        U       ــ      ــ         U      U         ــ

       مستفعل                         فاعلات                           مستفعل                       فع

    بيـ      دا       د      گ      ري       پيـ     شِـ    ي       ديـ      ريـ     نِـ      يِ       تُست

     ــ      ــ         U       U       ــ        ــ        U     U        ــ       ــ       U       U         ــ

        مستفعل                         مستفعل                              مستفعل                  فع

 

    وي     خا     ك     اَ       گر      سيـ       نِـ      ي       تُ        بِشـ        كا          فَند

     ــ      ــ       U     U       ــ       ــ           U       U        U        ــ          ــ          ــ

        مستفعل                      مستفعل                            مفعولن                     فع

 بَس      گو      هَـ      رِ       قيـ      مَـ      تي      كِ       در      سيـ      نِ      يِ      تُست

 ــ        ــ        U       U       ــ        U       ــ        U        ــ       ــ         U        U        ــ

    مستفعل                         فاعلات                             مستفعل                        فع

 

مرغي ديـدم نشستـه بر باره ي توس            در پيش گـرفتـه كلّـه ي كي كاووس

با كلّه همي گفت كه افسوس افسوس            كو بانگ جرس ها و كجا ناله ي كوس

    مُر       غي       ديـ       دم      نِـ      شَسـ      تِ       بَر       با       رِ      يِ       توس

     ــ       ــ         ــ        ــ          U        ــ         U       ــ       ــ        U      U         ــ

         مفعولن                      فاعلات                             مستفعل                       فع

     دَر      پيـ      ش      گِـ      رِفـ      تِ       كلـ      لـ      يِ      كي      كا       ووس

     ــ      ــ         U         U       ــ       U         ــ       U       U       ــ       ــ        ــ

       مستفعل                           فاعلات                            مفعولن                فع

 

    با      كلـ      لِـ      هـ      مي      گُفـ     ت     كِ      افـ      سو      سَف       سوس

    ــ      ــ         U      U        ــ       ــ        U       U       ــ      ــ        ــ          ــ

       مستفعل                         مستفعل                         مفعولن                   فع

 

    كو       بان       گ      جَـ      رس       ها       و      كُـ      جا      نا      لِـ      يِ      كوس

     ــ       ــ            U       U        ــ        ــ        U       U       ــ      ــ      U       U        ــ

       مستفعل                              مستفعل                          مستفعل                     فع

 

هر سبزه كه بر كنار جويي رُسته است          گـويي ز لب فرشتـه خويي رستـه است

پا بـر سـر سبــزه تا به خـواري ننهي           كان سبزه ز خاك لاله رويي رسته است     « خيام »

    هر      سَبـ      زِ     كِـ      بر     كـ     نا     ر      جو     يي      رُسـ      تَست

     ــ       ــ          U     U      ــ      U     ــ     U       ــ      ــ       ــ        ــ

       مستفعل                         فاعلات                     مفعولن                فع

 

    گو      يي      ز      لَـ      بِ      فـ    رِشـ     تِ       خو      يي      رُسـ     تَست

     ــ      ــ         U      U      ــ       U      ــ       U        ــ      ــ        ــ        ــ

       مستفعل                       فاعلات                           مفعولن                  فع

 

    پا       بَر      سَـ     رِ      سَبـ      زِ      تا      بِ      خا      ري      نَـ     نِـ     هي

     ــ       ــ        U     U       ــ        U     ــ       U       ــ       ــ        U      U     ــ

      مستفعل                         فاعلات                         مستفعل                    فع

 

    كان      سَبـ     زِ     زِ      خا     ك      لا      لِ       رو      يي      رُس      تست

      ــ        ــ        U    U      ــ       U      ــ       U        ــ      ــ        ــ        ــ

        مستفعل                        فاعلات                        مفعولن                  فع

 

4 –

 

الف ) مي تراود مهتاب

    مي      تَ     را      ود       مَهـ     تاب

    ــ        U      ــ      ــ        ــ      ــ

        فاعلاتن                        فع لن

 

مي درخشد شبتاب

    مي     دِ      رَخـ     شَد      شَبـ     تاب

    ــ       U      ــ       ــ       ــ        ــ

       فاعلاتن                         فع لن

 

مانده پاي آبله از راه دراز

    مان       دِ      پا      يا       بـ      لِـ      از      را       هِ      دِ     راز

     ــ         U      ــ      ــ       U       U      ــ      ــ       U      U     ــ

     فاعلاتن                         فعلاتن                          فعلن

 بر دم دهكده مردي تنها

    بَر      دَ      م       دِهـ      كَـ      دِ       مَر      دي        تَنـ      ها

     ــ      U      U       ــ         U       U       ــ      ــ          ــ      ــ

       فاعلاتن                         فعلاتن                               فع لن

 

كوله بارش بر دوش

    كو       لِـ       با       رَش       بَر      دوش

    ــ        U       ــ       ــ        ــ       ــ

       فاعلاتن                             فع لن

 

 

 

دست او بر در ، مي گويد با خود

    دَسـ       تِ       او       بَر       دَر       مي     گو      يَد      با       خُد

     ــ          U       ــ       ــ       ــ       ــ       ــ      ــ      ــ      ــ

         فاعلاتن                             مفعولن                   مفعولن

 

 

غم اين خفته ي چند

    غَـ       مِ       اين       خُفـ      تِ      يِ       چند

     U U                 ــ        ــ           U       U          ــ

        فعلاتن                             فعلن

 

خواب در چشم ترم مي شكند .

    خا      ب      در      چَشـ      م       تَ      رَم      مي       شِـ      كَـ     نَد

     ــ        U      ــ        ــ           U        U       ــ      ــ         U        U      ــ

        فاعلاتن                            فعلاتن                            فعلن

( نيما يوشيج )

ب )

 

با تمام زودها و ديرها ملول و قهر بود

    با    تَـ     ما      مِ       زو    د     ها     وُ     ديـ      ر      ها      مَـ      لو     لُ      قَهـ     ر       بود

    ــ     U     ــ       U      ــ     U     ــ     U      ــ       U      ــ       U      ــ      U       ــ      U       ــ

      فاعلات                         فاعلات                          فاعلات                      فاعلات                     فع

 

ساعت بزرگ    ؟ ؟ ؟ ؟

    سا      عت      بُـ     زُرگ          ظاهراً بايد شعر به صورت زير باشد

 

ساعت بزرگِ شهر

    سا      عَـ      تِ      بُـ      زُر      گِ      شهر

     ــ        U      ــ        U      ــ        U       ــ

        فاعلات                           فاعلن

 

ساعت يگانه اي كه راست گويِ دهر بود

    سا      عَـ     تِ     يِـ      گا     نِـ     اي      كِ     را      ست     گو     يِ      دهـ      ر     بود

    ــ        U     ــ U              ــ U           ــ          U     ــ        U       ــ       U      ــ         U     ــ

         فاعلات                      فاعلات                       فاعلات                            فاعلن

 

ساعتي كه طرفه تيك و تاك او

    سا     عَـ     تي      كِ      طُر     فِـ     تيـ     كُ     تا      كِ      او

    ــ       U     ــ          U       ــ       U      ــ       U     ــ       U      ــ

          فاعلات                       فاعلات                        فاعلن

 

ضرب نبض شهر بود

    ضَر      بِ      نَبـ      ضِ       شهـ      ر       بود

      ــ        U       ــ        U         ــ         U       ــ

       فاعلات                               فاعلن

 

دنگ دنگ زنگ او بلند

    دِنـ      گ      دِنـ     گ      زنـ     گِ      او      بُـ      لَند

    ــ U                 ــ        U       ــ       U       ــ       U      ــ

        فاعلات                            فاعلات                    فع

 

با زويش دراز

    با     زو      يَش      دِ      راز

    ــ      U       ــ        U       ــ

     فاعلات                        فع

 

تا فرودتر فرود

    تا      فُـ     رو      د      تَر      فُـ      رود

    ــ      U      ــ       U      ــ       U       ــ

       فاعلات                       فاعلن

 

 

تا فراز تر فراز

    تا      فَـ     را      ز       تر      فَـ     راز

     ــ       U    ــ        U      ــ      U      ــ

      فاعلات                        فاعلن

( م . اميد )

 

 پ )

در آستان غروب

    دَ      را       سـ     تا      نِ      غُـ      روب

    U     ــ          U     ــ       U       U        ــ

     مفاعلن                          فعلن

 

بر آبگون به خاگستري گرانيده

    بَـ      را      ب      گو     نِ       بِـ      خا      كِسـ      ت      ري      گِ      را       نيـ       دِ

    U      ــ U               ــ U         U               ــ       ــ U                    ــ U                ــ       ــ       ــ

      مفاعلن                         فعلاتن                             مفاعلن                            فع لن

هزار زورق شوم و سياه مي گذرد

    هِـ      زا      ر      زُر      رَ       قِ       شو      مُ       سِـ      يا      ه       مي      گُـ      ذَ      رَد

      U      ــ U             ــ       U U                ــ      ــ          U      ــ       U       ــ        U      U      ــ

      مفاعلن                        فعلاتن                             مفاعلن                           فعلن

 

نه آفتاب ، نه ماه

    نَـ      آ      فـ      تا      ب      نَـ      ماه

     U     ــ       U      ــ      U        U      ــ

      مفاعلن                        فعلن

 بر آبدان سپيد

    بَـ      را      ب       دا       نِ        سَـ      پيد

    U      ــ        U       ــ        U          U        ــ

     مفاعلن                             فعلن

 هزار زورقِ آوازه خوان شوم و سياه

    هِـ     زا     ر      زو     رَ     قِ      آ      وا      ز      خا     نِ      شو     مُ      سِـ     ياه

     U     ــ      U     ــ      U     U      ــ     ــ        U      ــ      U      ــ       U       U      ــ

      مفاعلن                     فعلاتن                      مفاعلن                        فعلن

 

                                           من طلب العلی  سهر لیالی !

                                                                 بخت یارتان !