با هشتاد و پنجی ها!
چند گانگی های دستوری !!
در درس دوم زبان فارسي 3، نقشنماي اضافه «ــِ» ، حرف پيوند «و» و «ي» اسنادي در «تويي» (= تو هستي) واژههايي به حساب آمدهاند كه معني مستقل ندارند و در ساختار جمله مفهوم پيدا ميكنند[1]. چون به صراحت، اين تكواژها واژه به حساب آمدهاند پس بايد تكواژ آزاد باشند زيرا فقط تكواژهاي آزادند كه گاه كاربرد و معني مستقل دارند، به عبارتي ديگر واژه به حساب ميآيند[2]. اما با توجه به كتاب درسي نميتوان تعيين كرد كه جزء كدام يك از انواع تكواژ آزاداند.
در اين نوشته سعي شده تا نوع دقيق اين تكواژها، ويژگيهاي آنان با توجه به منابع و مآخذ و تعدادشان در زبان فارسي ، تعيين شود.
يكي از مؤلفان كتاب درسي، اين تكواژها را نوعي خاص از تكواژهاي آزاد به حساب آورده و آنها را «تكواژ آزاد استثنايي» ناميدهاست چون هيچگاه به تنهايي به كار نميروند و هميشه درپي واژههاي ديگر ميآيند و عبارتاند از:
1- ضميرهاي شخصي پيوسته: ـَـ م، ـَـ ت، ـَـ ش و …
2- حرف پيوند همپايه ساز «و» هرگاه به صورت / ــُـ / تلفظ شود كه معمولاً همين گونه است؛ مثلاً كتاب و دفتر / كتابُ دفتر/
3- نقشنماي اضافه و صفت «ـِـ»[3]
جايي ديگر، اين تكواژها، نوعي خاص از تكواژ دستوري به حساب آمدهاند كه داراي ويژگيهاي زير هستند:
1- هميشه به دنبال واژههاي ديگر ميآيند اما جزء ساخت واژه به حساب نميآيند. براي مثال «ي» را در سه مثال زير در نظر ميگيريم :
1) معلمي وارد كلاس شد.
2) معلمي شغل انبيا ست.
3) آيا تو هم معلمي؟
در مثال 1) معلمي: معلم + ي (تكواژ وابستهي تصريفي، «ي» ناشناس)؛دوتكواژ، يك واژهي ساده
در مثال 2) معلمي: معلم + ي (تكواژ وابستهي اشتقاقي)؛ دوتكواژ ، يك واژهي مشتق
در مثال 3 معلمي: معلم + ي (تكواژ دستوري)؛ دوتكواژ ، دو واژه
2- در جمله نقش دستوري دارند يا نقش دستوري خاصي را تعيين ميكنند[4].
3- از نظر آوايي هيچيك از اين تكواژها استقلال ندارند زيرا همهي آنها با مصوت آغاز ميشوند و به همين دليل بايد هيشه در پس واژهاي ديگر بيايند[5].
در زبان فارسي تكواژهاي زير را ميتوان جزء اين دسته به حساب آورد:
1- «ـِـ» نقشنماي صفت و مضافاليه
2- صورتهاي تصريفي فعل «بودن» در زمان حال: ـَـ م (خوبم/ معلمم) ، ي (خوبي/ معلمي)، ست( خوبست/ معلمست[6])، يم ( خوبيم/ معلميم)، يد( خوبيد/ معلميد) ، ـَـ ند (خوبند/ معلمند[7])
3- ضماير شخصي پيوسته: ـَـ م، ـَـ ت، ـَـ ش، ـِـ مان، ـِـ تان، ـِـ شان كه در جمله يكي از نقشهاي زير را برعهده ميگيرند.
الف- مضافاليه: كتابم، خانهاش، آرزويشان [8]...
ب- متمم: بهش (= به او)، ازت (= از تو)، برايتان (= براي شما)
پ- مفعول: پاكش كردند (= او را پاك كردند)،ديدمش (= او را ديدم)
4- «و» عطف زماني كه به صورت /ــُـ/ تلفظ شود، مانند : كتاب و مقاله / = كتابُ مقاله/
5- «ا» ندا: خدايا (= اي خدا)[9]
[1] زبان فارسي 3 (عمومي) ، چاپ 1383، ص 16 و زبان فارسي2(رشتهي ادبيات و علوم انساني)، چاپ 1385، ص16
[2] همان، ص17
[3] زبان فارسي ، راهبردهاي ياددهي – يادگيري، غلامرضا عمراني و هامون سبطي، جلد اول، تهران، انديشهسازان، چاپ هفتم، 1383 ،ص47
[4] دستور زبان فارسي، دكتر مهدي مشكواة الديني، تهران، سمت، 1384، ص 18(نقل به مضمون)
[5] زبان فارسي، جلد اول، ص47
[6] در رسمالخط كتاب درسي: خوب است / معلم است
[7] در رسمالخط كتاب درسي: خوب اند/ معلم اند ر.ك. زبان فارسي 3( رشتهي ادبيات و علوم انساني، ص 146
[8] «ا» در «خانهاش» و «ي» در «آرزويشان» واج ميانجي است.
[9] دستور زبان فارسي، ص18(با اندكي تغيير) لازم يه يادآوري است كه مشكواة الديني و ديگران اين تكواژها را «واژه بست» ناميدهاند. براي نمونه ميتوان به كتاب زير مراجعه كرد: ساخت واژه در فارسي معاصر، دكتر ايران كلباسي، تهران، پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، چاپ دوم، 1380، ص 25 و 32؛ در اين مأخذ، علاوه برموارد بالا ، «ي» ناشناس هم در شمار اين تكواژها به حساب آمدهاند.
