كشكول ادب

کنایات !

كنايات يك واژه اي  و كنايات چند واژه اي

كنايات يك واژه اي : كناياتي هستند كه در ساختمان آن ها فقط يك واژه به كار رفته است و به چهار دسته تقسيم مي شوند :كنايات ساده – كنايات مشتق – كنايات مركب و كنايات مشتق مركب

1- كنايات ساده : كناياتي هستند كه در ساختمان آن ها فقط يك تكواژ آزاد به كار رفته است . مثال : «جگر» كنايه از فرزند . از ليلي و مجنون نظامي

گر من جگر توام متابم                         چون بي نمكان مكن كبابم

2-كنايات مشتق : كناياتي هستند كه از يك تكواژ آزاد و يك يا چند تكواژ وابسته ساخته مي شوند: مثال : «با نمك» كنايه از مودب و خوش خلق و خوش ظاهر . از مولوي :

سوي قاضي شد وكيل بانمك                گفت با قاضي شكايت يك به يك

3-كنايات مركب : كناياتي هستند كه از دو تكواژ آزاد ساخته شده اند. مثال : «انگشت نما» كنايه از مشهور و معروف . از كليم كاشاني :

از بس تنم از فرقت مي در رمضان كاست                         انگشت نماتر زهلال شب عيد است

4-كنايات مشتق مركب : كناياتي هستند كه از دو تكواژ آزاد و حداقل از يك تكواژ وابسته تشكيل شده اند .مثال : «پابرجا» كنايه از استوار ،پايدار . از خاقاني :

چرا چو لاله ي نشكفته سرفكنده [نه] اي              كه آسمان زسرافكندگي است پابرجا

كنايات چند واژه اي: كناياتي هستند كه به صورت تركيب وصفي يا تركيب اضافي و يا به صورت يك عبارت يا جمله مي آيند.

1-كنايات وصفي : كناياتي هستند كه به صورت تركيب وصفي (موصوف و صفت) مي آيند و از مجموع آنها يك معناي كنايي حاصل مي شود. مثال : «مرگ اصغر» كنايه از خواب. از مولوي :

هست ما را خواب و بيداري ما                بر نشان مرگ ومحشر دو گوا

حشراصغر، حشر اكبر را نمود                  مرگ اصغر، مرگ اكبر را زدود

2-كنايات اضافي : كناياتي هستند كه به صورت مضاف و مضاف اليه مي آيند و از مجموع آنها يك معناي كنايي حاصل مي شود.مثال : «ديرمكافات» كنايه از دنيا.از حافظ:

بس تجربه كرديم در اين ديرمكافات                   با دردكشان هركه برافتاد در افتاد

3-كنايات فعلي يا مصدري: كناياتي هستند كه به صورت يك عبارت يا جمله مي آيند و فعل يا مصدر در آنها حضور دارد.اين نوع كنايات از رايج ترين نوع كنايه است .مثال:«چارتكبيرزدن» كنايه از رها كردن ، ترك گفتن همه چيز- از حافظ :

من همان دم كه وضو ساختم از چشمه ي عشق                چارتكبيرزدم يكسره بر هر چه كه هست

ب-كنايه از نظر بلاغي و ادبي : در اين بخش مي خواهيم از ارتباط و پيوند كنايه با آرايه هاي ادبي ديگر بحث كنيم و به اين نتيجه برسيم كه حضور يك آرايه دريك عبارت موجب نفي آرايه ي ديگر، نيست. بسياري از عبارات ممكن است هم كنايه داشته باشند و هم آرايه اي ديگر.مثل مجاز،تشبيه ، استعاره و ... براين اساس .ذيلا به وجود كنايه در كنار آرايه هاي ديگر اشاره مي كنيم:

1-كنايه در مجاز : در برخي عبارات و جملات هم مجاز وجود دارد و هم كنايه. مثال : «جهان خوردن» كنايه از بهره مندشدن از دنيا و اسباب آن .ضمن اين كه كلمه ي «جهان» مجاز نيزهست، مجاز با علاقه ي كليه . مثال از تاريخ بيهقي :

جهان خوردم و كارها راندم

2- كنايه در تشبيه : گاهي از تركيب طرفين تشبيه (مشبه و مشبه به) و گاهي از تركيب مشبه به و ادات تشبيه .معناي كنايي حاصل مي شود.مثال : «ترك وش» مانند ترك، كنايه از زيبا و دوست داشتني . از وحشي بافقي :

اي جوان تركوش مير كدامين لشكري                 اي خوشا آن كشوري كان جا تو صاحب كشوري

تيرقد: قد (مشبه)و تير(مشبه به) و يكجا كنايه از جوان. از اميرخسرو دهلوي :

تيرقدي برسر پيري نژد                         گفت به بازي كه كمانت به چند

3-كنايه از استعاره ي مكينه و تشخيص :مثال :«ميوه ي دل» كه هم استعاره است و همكنايه از فرزند. از سيدحسن غزنوي:

داند جهان كه غره ي عين پيمبرم                       شايسته ميوه ي دل زهرا و حيدرم

يا در عبارت «دندان چرخ شكستن» هم تشخيص است هم كنايه، كنايه از خوار و زبون كردن است. از خواجوي كرماني :

بر بام هفت قلعه ي گردون علم زنم                     دندان چرخ سركش خون خوار بشكنم

4- كنايه در تضاد: مثال :« سردو گرم» تضاد و كنايه از نيك و بد و غم و شادي .از جمال الدين عبدالرزاق اصفهاني :

از سردوگرم تو به درآيم كه در هنر                       خوش طبع و سرخ روي چون ياقوت احمرم

5-كنايه در تكرار: مثال «دريا دريا» كنايه از بسيار بسيار . از ناصر خسرو :

نعمت منعم چراست دريادريا                  محنت مفلس چراست كشتي كشتي

6-كنايه در تلميح : مثال:«خضر راه كيشدن» كنايه از راهنما و راهبركسي شدن. از حافظ:

نسيم زلف تو شد خضر راهم اندر عشق                 زعي رفيق كه بختم به همرهي آورد

7- كنايه در حس آميزي: مثال:«جواب تلخ» كنايه از پاسخ نامناسب و ملال انگيز . از حافظ:

اگر دشنام فرمائي وگر نفرين دعا گويم                 جواب تلخ مي زييدلب لعل شكر خا را

8 –كنايه در مراعات نظير: مثال :«خون در دل افتادن » كنايه از غم و غصه خوردن . از حافظ :

از آن رنگ رخم خود در دل افتاد                                    وز آن گلشن به خارم مبتلا كرد

9- كنايه در تناقض (پارادوكس) : مثال «روزسياه » كنايه از پريشاي و بدبختي و آشفتگي . از مهرداد اوستا :

چو شمع خنده نكردي مگر به روزسياهم               چوبخت جلوه نكردي مگر زموي سپيدم

10-كنايه در ارسال المثل : مثال «دست بالاي دست بودن» كنايه از مسلط و غالب بودن قوي تر بر قوي . از سعدي :

مكن خير بر زيردستان ستم                               كه دستي است بالاي دست تو هم

تمام!