تجزيه ي دو گانه: «آندره مارتينه» زبان شناس بزرگ فرانسوي مباني و اصول زبانشناسي را در قالب تازه اي ارائه كرد كه مهمترين دستاورد آن « تجزيه ي دو گانه » زبان بود. مارتينه مي گويد آدمي تجربه ي خود را از جهان در قالب زبان مي ريزد كه مي توان آن را به دو شكل زير ، تجزيه كرد: تجزيه نخست « firstarticulation» جملات به واحدهاي آوايي تجزيه مي شوند كه هم صورت آوايي دارند و هم معناي اين واحدها را «تكواژ» مي گويند. مفاهيمي كه به وسيله ي افراد بشر به يكديگر منتقل مي شود بي نهايت است . اما تعداد تك واژها در هر زباني چند ده هزار بيش نيست و با همين شماره از تكواژهاي محدود مي توان بي نهايت جمله ساخت زيرا هر يك از تك واژها ميتواند در هزار جمله ي ديگر و محورهاي هم نشيني ديگر به كار برد. تجزيه ي دوم: « second articulation » هر يك از واحدهاي تجزيه ي نخست به نوبه ي خود به كوچكترين واحد تقسيم مي شوند كه فقط صورت آوايي دارند اما معنا ندارند و در عين حال تفاوت معنايي ايجاد مي كنند. چگونگي تعداد واج و شمارش و انواع واج و – ساده است و گمان مي رود كه در اين مورد اختلاف نظري نباشد و به سبب ايجاز و فصاحت و بلاغت كلام در اين مورد سخني به ميان نمي آوريم . اما مطلبي كه بسيار مهم است تجزيه ي نخست كه همانا تكواژ و انواع آن و – مي باشد. تكواژ: تكواژ دومين واحد زبان است كه از يك يا چند واج ساخته مي شود. نشانه ي تكواژ بودن هر يك از اين واحدها آن است كه مي توانند در ساختمان جمله هاي ديگر به كار روند. برخي از تكواژها ، واژه هستند اما در هر حال همه ي آنها در دو عامل مشتركند. يعني هم صوت دارند و هم معنا . و هم در زنجيره جانشيني مي توانيم به جاي هر كدام يكي ديگر از تكواژهاي زبان را در محور جانشيني قرار دهيم البته به شرطي كه آن تكواژها در يك طبقه جاي گيرند . [ كاميار – ص 7 ] در همين مورد به تعريفي ديگر و انواع تكواژ و مطالبي كه قابل بيان است از ديدگاه دكتر مهري باقري مي پردازيم: تكواژ كوچكترين واحد زباني كه داراي نقش و معناي مستقل باشد. دسته اي از تكواژها مستقل بكار نمي روند اما استقلال نحوي و كاربر و مستقل و ايفاگر نقش دستوري هستند . [ باقري – ص 240 ] تكواژ تقسيم اوليه به دو نوع مستقل و غير مستقل تقسيم مي شوند. « آزاد» « وابسته » تكواژ مستقل كه خود به دو نوع تكواژ باز « قاموسي» و تكواژ بسته « دستوري » تقسيم مي شود. كه به تكواژ قاموسي تكواژ « full » و معني دار مي گويند اما تكواژ دستوري اغلب به علت نقش دستوري موجوديت يافته اند و به تنهايي به كار نمي رود مانند : [ را ، از ، به ، براي ] و نقش نمايي اضافه، حرف نشانه ي مفعولي و حرف اضافه – حرف عطف، حرف ربط – كه به اين تكواژ مستقل دستوري تكواژ خالي «morpheme empty » نيز مي گويند. [ باقري 245] تكواژ غير مستقل : معني و كاربرد مستقل ندارد بلكه در ساختمان واژه ها و همراه تكواژي ديگر به كار مي روند و به طور كلي وندهاي زبان هستند. كه به سه صورت پيشوند، پسوند و ميانوند به كار مي روند كه اين وندها دو حالت كلي دارند1- وندهاي اشتقاقي 2- وندهاي تصريفي 1- وندهاي اشتقاقي : سبب ساختن واژه ي جديد مي شود و در ساختمان واژه هاي مشتق و مشتق مركب،به كار مي رود. 2- وند تصريفي : واژه ي جديد با اين وند ها درست نمي شود بلكه واژه را براي ورود به جمله اماده مي كند و ساختمان واژه با اين وندها تغيير نمي كند. نشانه هاي جمع – نشانه ي نكره – نشانه صفت عالي – تكواژ استمراري « مي»، تكواژ وجهي « مي ، به » براي ساختن مضارع اخباري و مضارع التزامي. از جمله تكواژهاي تصريفي به حساب مي آيند. گونه هاي تكواژ : يك تكواژ مي تواند به گونه هاي مختلف تلفظي ظاهر شود « است» كه مي تواند به پنج گونه ي: 1-/ past / است /: هوا سرد است . 2- / ast/ است / اين كتاب منست . 3- / st/ او پيش ماست. 4- / s/ كتاب من كجاس. 5-/e/ اين كتاب منه. در ميان اين صورتها صورت پنجم در ماضي نقلي ظاهر مي شود. [ باقري ص 246] تكواژ واجي : تكواژهايي كه فقط يك واج دارند عبارتند از: 1- كسره ي نقش نماي اضافه «--ِ- » 2- «و» عطف 3- پساوند / u/ كه به دارندگي دلالت دارند. مانند : اخمو – ترسو 4- «--ِ--» «ه » غير ملفوظ : چشمه – آستانه / --ِ- / نامه – خسته – كه بازمانده ي پساوند /ag/ دوره ي ميانه است كه در نقش هاي مختلف از جمله : رساندن – مشابهت – ساختن صفت مفعولي – ساختن اسم يا صفت جديد كابرد دارند. [باقري – ص 242 ] نكته بسيار مهم در اين مورد اين است كه : كلمات « براي » و « بهرِ» يك تكواژ به حساب مي آيند زيرا واج / --ِ-/ متعلق به خود اين واژه ها است و كسره ي نقش نماي اضافه نيست و اين حروف اضافه مضاف واقع نمي شوند تا به عنوان تركيب وصفي يا اضافي واقع شوند. تكواژ – واژه: [به كوچكترين واحد معني دار زبان تكواژ morpheme گويند. تكواژ گاهي به جاي معني فقط نقش دستوري دارد « مثل تكواژ واجي » نقش نماي اضافه [ شميسا – عروض و قافيه ص 74] در نظر استاد گيوي – انوري : تكواژ كوچكترين واحد معنايي كه قابل تجزيه به واحدهاي كوچكترنيست. [ گيوي – انوري ص 15 ] چنانكه اشاره كرديم بعضي از دستورهاي سنتي به مفاهيم زبان شناسي اشاره اي نداشته اند كه با مراجعه به دستور پنج استاد متوجه ي اين نكته مي شويم كه چنين مبحثي بيان نشده است . در دستور گيوي – انوري مبحث تكواژ بسيار جزئي مطرح شده است و انواع تكواژ و گونه هاي مختلف آن ا چندان بسط نداده اند . و فقط با ذكر يك جمله پرداخته اند. كه در ذيل ملاحظه مي گردد. دانش آموزان كلاسِ پنجم تمرينهاي رياضيِ خود را خيلي سريع نوشتند. 20 تكواژ : 14 واژه : [ گيوي – انوري ص 15 ] مطلبي كه در شمارش و شناخت انواع تكواژ قابل بحث است ساختمان تكواژ در گروه فعلي است كه در كتاب گيوي – انوري به اين موضوع نپرداخته اند . انواع تكواژ در ساختمان فعل : كلمه ي فعل حداقل از دو تكواژ و حداكثر از پنج تكواژ ساخته شده است. كه دو تكواژ اجباري و سه تكواژ اختياري است در يك نمودار استاد باطني تكواژ هاي فعلي را اينگونه معرفي كرده اند. پيشوند حال عامل سببي نشانه ماضي ساز شناسه – پي بند فعلي پ « ستاك» ت س گ پي مي مي مي مي مي دو رس رو دو رس ان ان -- ان ان يد -- -- د يد -َ- م -َ- م -َ- م -َ- م پ» پيشوند : نشانه م«ي» اخباري « ب » التزامي مضارع « مي» ماضي استمراري ت» ستاك حال : بن مضارع / س : عامل سببي « گذرا ساز » / گ : نشانه هاي ماضي ساز « نشانه گذشته » پي : پي بند فعلي « شناسه » از پنج تكواژ مذكور ستاك حال و پي بند فعلي اجباري و بقيه اختياري است [ باطني – ص 94 ] در نظر باطني چهار نوع نشانه ي ماضي ساز وجود دارد « ad/id/d / f » كه بن ماضي از دو تكواژ : ستاك حال + نشانه ماضي ساز ساخته مي شود. بن مضارع « ستاك حال » با حذف نشانه ي ماضي ساز بدون تغيير باقي مي ماند. اما نكته اي كه در اينجا بين نظر باطني با كاميار اختلاف است : ايشان مصادر را از هم جدا ندانسته و هر مصدري را 3 تكواژ مي داند مثلاً مصدر « رفتن » را سه تكواژ مي داند و با حذف نشانه ي ماضي بن مضارع مستقيم به دست نمي آيد. و ديل اين امر را تعييرات آوايي و فرايندهاي واجي دانسته اند. n + t + Raf ← ستاك حال نشانه مصدري نشانه ماضي - عامل سببي بين ستاك حال و نشانه هاي ماضي ساز قرار مي گيرد مي + دو + ان + يد + ** نكته ي ديگر در مبحث تكواژ در نظر باطني در مبحث متمم هاي بي علامت نشانه ي مفعولي را بيان كرده است كه مي تواند در جمله حذف شود و با نشانه گذاشته شده است . كه در شمارش يك تكواژ به حساب مي آيد. - در جمله ي مركب « كه » حرف ربط وابسته ساز است كه مي تواند در جمله وابسته حذف شود اما يك تكواژ به حساب مي آيد. - تكواژ واجي « نقش نماي اضافه » پي بند تهي شناسه + ستاك حال + پيشوند - در فعل امر دوم شخص مفرد ← تكواژ تهي ← bo + x0r + [ باطني ص 95 ] انواع تكواژدر گروه فعلي : تكواژهاي ساختمان فعل در نظر استاد كاميار و وحيديان به هشت دسته تقسيم مي شوند : 1- تكواژ منفي ساز 2- تكواژهاي وجهي « مي – ب » 3- تكواژ استمراري « مي » 4- تكواژ بن « ستاك حال » 5- تكواژ ماضي ساز 6- تكواژ گذرا ساز 7- تكواژ صفت مفعولي ساز 8- تكواژ شناسه [ كاميار – عمراني ص 65] 1- تكواژ منفي ساز ( منفي كردن فعل ) «ن » قبل از فعل اصلي اگر پيش از «مي» بيايد «نِ» تلفظ مي شود نرفتم – نِمي روم – هميشه پيش از فعل اصلي مي آيد اما در فعل هاي آينده و مجهول پيش از فعل معين قرار مي گيرد . گفته نشد – نخواهم گفت در هنگام الحاق تكواژ « ن » به فعل ، تكواژ وجهي « ب » برسر فعل باشد حذف مي شود ← برو ← نرو – اگر فعلي با مصوت آغاز شود پس از تكواژ منفي ساز صامت ميانجي « ي » قرار مي گيرد افتاد ← نيفتاد آمد ← نيامد واج ميانجي تكواژ به حساب نمي آيد . 2- تكواژ وجهي : « مي ، ب » براي ساختن مضارع اخباري و مضارع التزامي از اين دو نوع تكواژ استفاده مي شود . 3- تكواژ استمراري : اين تكواژ يك عضو دارد « مي » بر استمرار در گذشته دلالت دارد . 4- تكواژ بن : اصل فعل بن مضارع است . در فعلهاي با قاعده بن ماضي از آن ساخته مي شود كه فعلهاي با قاعده را به پنج دسته تقسيم مي كند. 5- تكواژ ماضي ساز : پنج عنصر تكواژ « يد – د – ت – اد – ست » به بن هاي مضارع فعل هاي با قاعده الحاق مي شود و بن فعل ماضي مي سازند كه اين پنج عنصر تكواژ ماضي سازند . نشانه هاي « تكواژهاي ماضي ساز » 1- يد ( id) رس + يد = رسيد 3- ت ( t) شكاف + ت = شكافت 2- د ( d) افشاند + د = افشاند 4- اد (ad ) ايست + اد = ايستاد 5- ت (st ) گري + ست = گريست 6 – تكواژ گذرا ساز « ان » به بن مضارع بعضي از فعلهاي ناگذر اضافه مي شود و آن ها را گذرايه مفعول مي كند برخي از فعلهاي گذرا نيز اين تكواژ را مي پذيرند و به گذراي سببي تبديل مي شود. بن مضارع ناگذر بن مضارع گذرا شده با « ان » بن ماضي گذرا شده پسر بر + ان بر + ان + د/ يد دو دو + ان دو + ان + د / يد 7- تكواژ صفت مفعولي بن ماضي + [ ه = --ِ- ] نشانه هاي صفت مفعولي كه در ساختن ماضي نقلي – بعيد – التزامي – استمراري نقلي – بعيد نقلي – فعل مجهول كاربرد دارد. 8- تكواژ شناسه : شناسه هاي افعال اما در سوم شخص مفرد فعل ماضي تكواژ وجود دارند. واژه : سومين واحد زبان كه از يك يا چند تكواژ ساخته شده است و در ساختمان واحد بزرگتر از خود « گروه » به كار مي رود . تكواژهاي مستقل چه از نوع قاموسي و چه از نوع دستوري يك واژه به حساب مي آيند . تفاوت واژه و تكواژ : مشخصه ي واژه جدايي پذيري : استقلال نحوي و يكپارچگي است يعني هر واحدي كه بتواند با انعطاف پذيري در جمله جا به جا شود و يا ممكن باشد در پس و پيش آن عنصر ديگري از قبيل حرف نشانه و اضافه آورد. و هيچ عنصري نتواند درون آن جاي گيرد « واژه » نام دارد. و در آغاز و پايان آن واحد زبر زنجيره اي « درنگ » قرار مي گيرد . - اوستا شاعر درد آشنا ، شعر خود را در خدمت اعتقاد خويش قرار داده است. تكواژ 20 ( تجربي 81 ) واژه 15 - باگسترش شعر فارسي در عراق و توجه نويسندگان و شاعران به علوم و ادبيات در شعر و نثر تحولي پيدا شد. ( رياضي 82 ) تكواژ 34 واژه 25 - در ميان منابع تحقيقي كتابهاي مرجع جايگاه ويژه دارند . تكواژ 17 ( زبان 81 ) وظيفه ي مترجمادبي آن نيست كه مطلب را به وجودو در دهان خواننده بگذارد . 25 تكواژ (سراسري رياضي 83 ) غناي آثار ادبي ايران ، گواه تكاپوي فرزانگان ادب و فرهنگ ايران و عصاره ي روح بلند آنان است . « 33 تكواژ » ( تجربي 83 ) 1- در عبارت « زبان فارسي حافظ وحدت قوم ايراني و رمز هويت ملي ماست .» چند تكواژ و چند و واژه وجود دارد ؟ 1) 24 تكواژ – 19 واژه 2) 22 تكواژ – 18 واژه 3) 23 تكواژ – 17 واژه 4) 22 تكواژ – 19 واژه 2- عبارت «بهار در آثار ارزشمند خويش، به مسايل اصلي سبك شناسي نثر و نظم فارسي پرداخته است. » به ترتيب داراي چند تكواژ و چند واژه است؟ 1) بستت و هشت – بيست ويك 2) بيست و شش – بيست 3) بيست و نه – بيست 4) بيست و هفت – نوزده 3- تعداد تكواژهاي كدام عبارت بيشتر است؟ 1) وظيفه‌ي مترجم ادبي آن نيست كه مطلب را بجود و در دهان خواننده بگذارد. 2) ترجمه‌ي خوب آن است كه هر چه بيشتر از اصل با خود همراه داشته باشد. 3) سبك و سطح نگارش نامه هاي دوستانه بايد متناسب با سن و موقع و مقام گيرنده باشد. 4) عدالت اجتماعي، احترام به قانون و توجه به مسئوليت مايه‌ي بقاي جوامع بشري است. جواب: زبانِ فارسي حافظه وحدتِ قومِ ايراني و رمزِ هويتِ مليِ ماست. 24 تكواژ 19 واژه بنابراين گزينه‌ي [1] درست است. 2- تكواژها: بهار / در / آثار / --ِ-- / ارز / --ِ- ش / مند/-ِ- / خويش / به / مسايل/-ِ- / اصل / ي/ --ِ-- / سبك / شناس / ي / --ِ-- /نثر / و / نظم / --ِ-- / فارس / ي / پرداخت / ه / است / / 29 تكواژ واژه ها: بهار / در / آثار / --ِ-- / ارزشمند / --ِ-- / خويش / به / مسايل / --ِ-- / اصلي / --ِ-- / سبك شناسي / --ِ-- / نثر / و / نظم / --ِ-- / فارسي / پرداخته است./ 20 واژه بنابراين گزينه‌ي [3] درست است. نكته: اگر ساختمان فعلي ساده باشد . كه با توجه به بن مضارع آن فعل تعيين مي شود. در هر زماني صرف شود ساختمان فعل ساده است و تغيير نمي كند و در شمارش تعداد واژه ها يك واژه به حساب مي آيد. 3- 1 – وظيفه / ي / مترجم / --ِ / ادب / ي/ آن / ن / است / / كه / مطلب / را / ب / جو / -َ- د / و / در/ دهان/ --ِ / خوان / نده / ب / گذار / -َ- د / ( 25 تكواژ ) فعل نيست 3 تكواژ است : / ن / است/ / 2- ترجمه / ي / خوب/ آن / است / / كه / هر / چه / بيش / تر / از / اصل / با / خود / هم / راه / داشت / ه / باش/ --َ- د/ ( 21 تكواژ ) 3- سبك / و / سطح / --ِ- / نگار/ --ِ ش / --ِ / نام / هِ/ ها / ي/ دوست / انه / بايد / متناسب / با / سن / و / موقع / و / مقام / -ِ- / گير / نده / باش / -َ- د / 26 تكواژ 4- عدالت / -ِ-/ اجتماع / ي/ احترام / به / قانون / و / توجه / به / مسئول / يت / مايه / ي / بقا / ي / جوامع / -ِ- / بشر / ي / است / / 22 / تكواژ بنابراين گزينه 3 درست است . فهرست منابع و مأخذ : - شميا – سيروس – عروض و قافيه – نشر كتابهاي درسي پيام نور – چاپ شانزدهم 1385 - باقري – مهري – مقدمات زبان شناسي – چاپ سوم 1374 نشر دانشگاه تبريز - انوري – حسن – احمدي گيوي احمد – دستور زبان فارسي 2 – نشر فاطمي چاپ دهم 1373 - پنج استاد – دستور زبان فارسي – نشر فردوس چاپ 1373 - باطني محمد رضا – توصيف ساختمان دستوري زبان فارسي - نشر امير كبير – تهران 1381 - وحيديان كاميار تقي – عمراني غلامرضا – دستور زبان فارسي « 1 » نشر سمت – تهران
به تقاضای (تلاشگران )!